يك متن را چگونه تحليل كنيم ؟
( مقدمه ئي بر تحليل انتقادي گفتمان )
مهران حاج محمدیان
براي تحليل يك متن روش ها ي زيادي در كار است ، برخي از آنان ارائه ي تجربيات ، نظرات و سلايق شخصي ماست كه البته نكات قابل توجه و ظرايفي را هم به همراه خود دارد و برخي قائل به اصول و روش تحقيقي مشخصي مي باشند كه معمولا با نام روش علمي شناخته مي شوند . علم از منظر برخي چيزي جز همان« روش » نيست ، روش هائي كه همچون ابزارهائي مناسبت ما را براي دست يابي به آنچه حقيقت مي نامندش راهنمائي ميكند . روش هاي تحقيق علمي درباره چنين سوالي (يك متن را چگونه تحليل كنيم؟ ) معمولا به دو گروه روش هاي تحقيق كمي و كيفي تقسيم مي شوند . جدا از تحليل هاي سليقه اي ، نمونه ي آشناي تحليل هاي علمي روش تحليل محتواست كه جزو روش هاي كمي است ، كه در اين روش ها همه مولفه ها بايستي كمي بشوند ، يعني قابل اندازه گيري گردند . بر فرض مثال منتقد از شمردن واژه ها ( تعداد واژه ها اندازه گيري مي شود ) در متن استفاده ميكند تا نشان دهد بسامد بالاي يك واژه خاص در متن مويد تاكيد راوي بر مقوله ي خاصي است.
اما در تحليل هاي كيفي كه هنوز علمي بودن يا غير علمي بودن آن محل مناقشه است ، روش هاي ديگري براي پژوهش و تحقيق استفاده مي شود . در اين روش ديگر تحليلگر از فرضيه (برفرض مثال در يك شعر، حماسي بودن آن(با اندازه گيري ( در اينجا شمردن تعداد واژه ها ي حماسي كه نشانگر حماسي بودن شعر است )درباره ي نمونه ي خود ( شعر مورد نظر ) استفاده نمي كند . بلكه ساز و كار ديگري در كار است و معمولا در روش هاي كیفي پژوهشگر در انتهاي كار، تازه به يك فرضيه دست ميابد .
يكي از روش هاي تحليل كیفي كه به بررسي در تحليل متن ما را رهنمون مي كند روش تحليل انتقادي گفتمان است . اين روش كه البته مسئله ي اصلي اش تحليل گفتمان است ( اما از آنجا كه تمايزي ميان متن و جامعه نمي بينيد و معتقد است كه ميتوان با همان روشي كه متن را تحليل كرد ، جامعه را تحليل كرد ) روشي يكسان براي هم تحليل ِ متن و هم جامعه در اختيار تحليلگر قرار ميدهد . البته بد نيست كه بدانيم از منظر تحليل انتقادي گفتمان زبان در كل ، خود بخشي از يك گفتمان است .
حال براي آشنائي اوليه با تحليل انتقادي گفتمان و رويكردش در تحليل متن به جمله ي زير دقت ميكنيم:
« راحتترين شيوه براي درك ماهيت يك متن مقايسه ي آن با متون ديگر است . راه كار مقايسه مبتني بر اين نكته ساخت گرا ست كه يك گفته يا نوشته همواره معنايش را به واسطه ي متفاوت بودن با چيز ديگري كه گفته شده و يا ممكن بود گفته شود به دست مي آورد » ( همانطور كه ما شب را به واسطه روز ، سياه را به واسطه سفيد مي شناسيم ) نام اين مقوله« غيريت سازي » است . از منظر تحليل انتقادي گفتمان راوي متن خود را به دو قطب « ما» و « آنها » تقسيم ميكند . « ما» ي متن يا خودي ها ي متن مثبت و « آنها » متن يا ديگريِ متن هم منفي و هم مي تواند مثبت باشد . « ما » ي متن وجوهي از « ما » را برجسته ميكند و به نمايش ميگذارد كه مد نظرش است و نقاط منفي خودش را هم به حاشيه ميبرد ( تا ديده نشود ) و معمولا عكس اين مقوله درباره ي « آنها» ي متن نيز صادق است . تحليلگران نام اين فرايند را « برجسته سازي و حاشيه راني » مي نامد. « برجسته سازي و حاشيه راني اساسا سازو كاري بسيار پر كاربرد در تحليل متن در حوزه زبان شناسي است . فرايندهاي مختلفي چون مبتدا سازي ، مجهول سازي ، اسنادي سازي ، شبه اسنادي سازي ، متعدي سازي و بسياري ديگر ، همه فرايندهاي برجسته سازي اند كه در سطح بند يا جمله عمل ميكنند و بخش هايي از جمله را مورد تاكيد قرار ميدهند و بخش هايي ديگر را به حاشيه ميگذارند . در سطح هاي فراتر از بند نيز گزينش واژگاني باعث برجسته شدن و به حاشيه رفتن بخش هايي از متن مي شود. به اين ترتيب ، فرايندهاي برجسته سازي و حاشيه راني باعث قطبي شدن بندها و متون ميشوند و متن را بين دو قطب «ما» و « آنها » سامان ميدهند »
براي شناخت دقيقتر تحليل انتقادي گفتمان منابع مشخصي در بازار نشر موجود است كه مي توان بدانها مراجعه داشت ، من قصد توضيح روش تحليل انتقادي گفتمان را در اين يادداشت ندارم ، اما براي آنكه در يادداشت بعدي قصدِ تحليل شعري از دوستان شاعرمان به روش تحليل انتقادي گفتمان ( البته با بضاعت بنده ) را دارم به توضيحي اجمالي درباره روش هاي تحليل متن پرداختم كه هم گذري بر تحليل متن داشته باشيم و هم روش تحليل انتقادي گفتمان به صورت عملي نمايش داده شود.